Lai Miphun Ni Thawhkehnak
A khawmtu :Salai Chan Duh Ceu

Mirang Pennak Chungah
1886, January 1st ah Mirang ralbawi Lord Dufferian nih "Kawlram dihlak kanmah nih kan pen cang" tiah thawng a thanh. Sihmanh sehlaw Lairam (chinland) cu 1892 kum hnu ceu ah an rak lak khawh. 1896 kum ah Lairam uknak phunglam an ser i an uk. Cucu Laimi kan tuanbia ah mi nih an kan uk hmasa cem a si. Kan pipu hna thinlung ah mi kuttang le sal si duhlonak thinlung he an hmuhmi hriamnam lakin Mirang cu an rak doh ve hna. Miphun le ram dir kamhnak ruangah Laimi thisen tampi a rak luang. Hihi kan Miphunni aa thoknak hrampi pakhat a si kan ti khawh ve.

Lai Miphun Ni thoknak caah hnaikhuar pakhat
Lai Miphun Ni kan tial lai tiah cun Pu Vom Tu Maung hi hrelh awk a tha lo. Thlaici tuhtu taktak cu amah hi a si. February 20, 1928, Mindat peng, Matung Nung khua ah "Laimi Lungrualnak Bu" timi bu an rak dirh. Chairman ah Lawhaling Thang Tam an rak thim. 1932 Sept.29 ah Laitlang le Duh Burma Asi Ayone pehtlaihnak dingah minung (10) bu an tuah i Vomtu Maung cu Chairman ah an rak thim. Cu nihcun, Mirang cozah sinah bia (9) halnak le hnatlakpinak ca an rak tial. Cu an tialmi le an halmi hna cu :
(1) Lairam uknak cu rawnmi he khat tein nawl onh ding.
(2) Lairam uknak le pennak kongah Laimi aiawhtu telh in suaimi upadi onh ding,
(3) Calei fimthiamnak, ngandamnak, karhchorian(economic) thanchonak tuah piak ding,
(4) Lairam ah mirang ca piinah Kawlca cawnnak nawl pek ding,.
(5) Biaknak zalong tein umter ding,
(6) Lairam thanchonak rian reng tein ser ding,
(7) Lairam le kawlrawn ah luat tein khualtlawn umkal khawhnak ngeih ding,
(8) Laimi kha miphun dang he ruang tein chiah le komh ding,
(9) Kawlram zalonnak a hmuh tikah Lairam zong hmunkhat ah luat ve ding,.. ti hna an si.
A cunglei an halmi bia (9) leh ding le tuanvo latu dingah Kawlram uktu (Governor) nih Magwe Mangki Mr.Cracker kha an fial. Asinain Magwe Mangki pa nih an bia kha a hloh piak hna. Cutikah mipi 3000 renglo an rak au. Mirang cozah nih "laimi lungrualnak bu" kha cozah dotu bu tha lo nan si an ti hna i, Pu Vomtu Maung le a hawile (8) kha thong an rak thlak hna.

Thantlang Peng Hriangkhan khua Meeting
Kuli phurhnak le chiah peknak konghe pehtlai in Thantlang peng khua vialte cu thawng an rak I thanh i Hriangkhan khua ah 1946, Oct 13 ah Meeting an rak tuah. Khual 300 tluk an rak tlung. Meeting tuah a zaan ahcun Bawitlang le Chief pawl mi (60) tluk kha a dang tein meeting an rak tuah ve. Michia lei nih an ceihmi cu ‘kuli kan phur ti lai maw, phur ti lai lo?’ ti a si. Chief (Ramuk bawi) pawl nih an ceih vemi cu , michia nih kuli kan phur ti lai lo, an timi hi zeitindah kan tuah lai, Scouhp ah kan lut lai kan ti hna lai, tiah an ceih. (Scouhp=Dominion Status = Techin fapar uknak)

Hi lio ah biatak deuh in ruahnak a chuahtu le a chimrel deuh tu hi Pu Ro Thang (Tlangpi), Pu Hrang Mang (Farrawn, TT), Jamdar Khen Sang (Tikir), Pu Tial Hup (Zopum) an si. Anmah pawl nihhin raltha ngai le tihnak um loin an dirpi. Chun nitlak an ceih hnu ah a tanglei bantuk in biachahnak an tuah. An biachahmi hna cu ;

(1) Man loin ramuk bawi kuli phurh ti lo ding,
(2) Acozah thing-on le Bangla sak ti lo ding,
(3) Sakhua le rawlrel pek ti lo ding,
(4) A lak in innsak piak ti lo ding,
(5) Ram nga pek ti lo ding,.lo thlawh piak ti lo ding,
(6) Acozah caah rawl phurh piak ti lo ding,
(7) Acozah nih ramuk bawi lahkhah pek ding,
(8) Ramuk bawi khual an tlawn tikah sapherh, zu , rawl le arti pek ti lo ding,
(9) Ramuk bawi nih uknak le biaceihnak nawl ngeih ti lo ding, ti hna an si.

Hi an biaceihmi hi a tu lawng in a dih lai lo i ramuk doh cu mirang doh a si caah harnak tampi a um te lai, ti an hngalh caah hmailei a pehzulhtu dingah committee an tuah i khuakip upa chungin a tanglei upa hna an I thim hna.
- Pu Mang Dum (Saikah.. Chairman)
- Jamdar Khen Sang (Tikir, Vice-Ch)
- Pu Len Dun (Vanzang, Secretary)
- Pu Ro Thang (Tlanmgpi, Assit.Sec)
- Pu Thla Khar (Thantlang, Treasurer)

 

Vuanthok Hay Neave nih a theih hna.
Hi lio ah Hakha khua ah Vuanthok a tuanmi cu, Mr.Hay Neave asi. Hriangkhan khua i pumhnak an tuahmi thawng cu a hun theih i , Vanzang tlang upa nih thithruai deuhmi a si, ti zong a theih i , Vanzang tlang pawl cu "Nan kuli phurh caan a si’ tiah ca a hun pek ter colh hna.Vanzang tlang upa zongnih, "Kan biachimmi a si caah kan phur kho lo" tiah thawng cu an hei thanh ve. Vuanthok cu uktu a si caah , "Uktu nawlbuar upadi in tlaihnak nawl a chuah i , Vanzang tlang i meithal vialte, kuli phur lo vialte tlaih dih ding, ti a si. Hriangkhan khua i a kalmi Vanzang tlang upa min vialte an hun i ken i , kan in tlaih hna, Hakha ah hung kan zul uh, an ti i minung 120 tluk cu an meithal he Hakha ahcun an rak I zulhter hna.

Oct.25,1946 ni a si. Vanzang tlang upa vialte cu Vuanthok Hay Neave zungah cun thongtla ding cun an hun i thawh. Hay Neave nihcun a rak hrocer hna. "Kuli nan phur lai maw, phur lo, nan phurh lo ahcun thongah kan thlak dih hna lai" a rak ti hna. "kuli nan phur lai maw?" tiah a hun hal hna i, "kan phur lai lo" tiah an au. An dihlak cun thonginn nih tlum ding an si lo caah minung (7) in I thim uh, a ti hna. Palik bawipa cu, "Minung (7) in thim hna law thongtla hna" tiah nawl a pek. Palik bawipa nihcun a kalpi hna i an dihlak in an i thawh. Thonginn ka cu a on i, ‘minung (7) lut u’ a ti hna. "Anmah lawng Kuli phur almi an si lo, kan dihlak in kan si" an ti i an dihlak in an lut. "Nan dihlak cun nan i tlum lai lo, chuak uh" a ti hna i an dihlak in an chuak than. A chim awk an thei ti lo. Sangte bawi Pu Kio Mang kha Hay Neave nihcun a va sawm i , a ra. Pu Kio Mang nihcun, "Vanzang tlang upa hna kan fim, kan fim nan ti, hi ti lut le chuah hi maw fim cu a si, a bia in tah nan fimnak cu nan langhter" a hun ti hna i ‘ asitak kun’ an ti i an zapi aiawh in mi (7) a i thim hna. Cu hna cu:

(1) Pu Len Dun (Vanzang)
(2) Pu Kap Luai (Vanzang)
(3) Pu Ceih Hnin (Lungding)
(4) Pu Kap Lian (Farrawn)
(5) Pu Hrang Dawn (Tlangpi)
(6) Pu Rual To ( Tlanglo)
(7) Pu That Cin (Tlang Lo) hna an si.

Thlali an tlak hnu ah Hay Neave nihcun Pu Len Dun cu kuli an phur lai maw phur lo, tiah mipi lungthin hal dingah a tlunter. Pu Len Dun cu Vanzang tlang ahcun a tlung I Mr>Hay Neave bia cu a chimh hna. Tlangpi khua ah meeting an tuah i, zapi nih ‘va tla rih ko uh’tiah bia an ceih i, Pu Len Dun cu a va kir I a va tla than ve. Rangoon Governor sinah azuukhan dingin an i tim. Falam Zipeng U Thein Maung sinah an konglam cu an hun chim pah. Hi lio ahhin an thlahmi hna hi Pu Tial Hup le Pu Chawn Hnin an si. Zipeng bawi nihcun "Governor sin kal loin District Council meeting kan auh piak hna lai," a ti i zarhhnih an hngah hnu ah meeting cu an tuah. Thantlang peng in Kuli phurh duh lomi pawl 200 tluk Falam cu an rak phan ve. Mirang zipeng, vuanthok vialte an tling. Thantalng peng pawl cu ‘Kuli phurh kan duh lo" tiah an rak au. Zipeng U Thein Maung nih a chim awk a thei ve ti lo i, Rangoon Interim Government sinah , "Laimi nih kuli phurh (Force Labour) an duh ti lo, zeitin dah kan tuah lai" tiah thirhri a hei tuk. A thaizing ah kuli rak phurh ter ti hna hlah uh" tiah thirhri an hei tuk ve hna. "Kan tei cang, kan tei cang" tiah an au i meeting cu an dihter. Kuli phurh cu an tei nain ram nga le chiah pek cu a um rih.

Falam Khua Meeting             
Kawlram luatnak a hun hmuh, 1948 kum ah uknak phunghram suai ding a si caah laitlang in minung 14 i tel ding a si. Miphun te (Lumui suh) in 8 le mipi sin in 6 thim ding a si caah mipi (6) cu ahodah kan thim lai, tiah harnak a chuak. "Anmah ramuk bawi chungin kan thim hna ahcun an techin fapar tiang maw an kan uk lai" ti bia halnak a chuah caah, cu ruangah 1948, February 19-22 tiang Falam khua ah Chin National Conference an tuah i , mipi 5000 leng an kai. Hi Conference ah Chairman ah Pu Vom Tu Maung (Chin Affair Council Minister), Capt. Mang Tung Nung (Secretary) le Pu Lian Thum (Chin Affair Council Chairman) nih "Tabapatih" an tuan.

Feb.20 ni ah Pu Thawng Za Lian (Tidim) nih biatung a dirh i Pu Sum Mang (Falam ) le Pu Thang Maung (Kanpalet) nih a bia cu an dirkamh. Hi lio ah Kawlram President Saw Shwe Teik zong a rak kai ve. "Ramuk bawi uknak nan duh maw, duhm lo" ti kutthlirnak cu an hun tuah i, "Kan duh lo" a timi hi minung 5000 leng an si i, "kan duh ko" a timi hi minung 17 an si. Cun Pu Vom Tu Maung nih, "Nihin Ni thok in ramuk bawi phung a dih cang" tiah thawng a thanh. A cunglei ka tialmi hna hi Lai Miphun Ni a chuahnak a hram taktak cu a si.

1950, Oct.9 ah meeting an tuah than i, "February 20 hi Lai Miphun Ni siseh" tiah hruaitu upa pawl nih an rak fehter. A hmasa bik Lai Miphun Ni cu Mindat khua ah hlunghlai ngai in an rak tuah i, Kawlram uktu U Nu zong a rak kai ve. 1974 January 3 ah Lairam cu "State" an pek. Cucaah Jan.3 khi cu Chin State Day kan ti khawh. Kan cozah a that lo ruangah kan Miphun Ni hna thlen piak le vaivuanh piak an kan timhmi hi lung a fak ko. Kan Miphun Ni hi kan sunhsak awk hrim a si.

Rel chihmi Cauk le chirhchan
(1) Lai Miphun Ni le Pu Len Dun, Vanzang kum 200 tlinnak Jubilee Mekazin, by Pu Chawn Kio
(2) Lai Miphun Ni, Vanzang kum 200 tlinnak Jubilee Mekazin….by Steven Ni Kio
(3) Golden Jubilee Commentary, Chokhlei Mekazin (2000-2001)
(4) Salai Lian Hmung (1981-82) Chin Mekazin
(5) Statement In The 56th Anniversary Of Chin National Day, Chin National Journal 2004, by Pu Lian Uk.
(6) Overview Of The Chin People Reunification, Chin National Journal, 2004 By Dr. Vumson Suantak